Budva  
 


Prvi pomen Budve nalazi se kod Sofokla u V vijeku prije naše ere. Kod Plinija se grad pominje kao « orpidum civium Romanorum... Butuanum », dok iz doba velike seobe naroda nema istorijskih podatka o njegovoj prošlosti.

Može se reci da je Budva jedan od rijetkih antickih gradova koji nije propao pocetkom VII vijeka. Car Konstantin Porfirogenit bilježi da su Arabljani 840-841. godine, u vrijeme vizantijske vlasti u Budvi, napali i opustošili grad. Godine 840, prema sacuvanom natpisu izgradena je crkva Sv. Marija de puncta . Cetrdesetih godina XI vijeka, župa Cuceva sa Budvom pripala je Radoslavu sinu kneza Vojislava, a poslije 1078. godine župu Grbalj sa Budvom dobio je b odin na upravu. Izmedu 1184. i 1186. godine Budva je potpala pod vlast Nemanjica koji su je držali do sredine XIV vijeka, kada prelazi pod vlast Balšica. Od 1392. do 1396. godine Budvom je vladao Radic Crnojevic, a od 1396. do 1398. godine Sandalj Hranic. Od Sandalja Hranica Budvu je oteo Đurad Stratimirovic, a poslije njegove smrti zauzimaju je Mlecani. Mlecani ustupaju grad 1403. godine Balši III koji ga drži sa malim prekidom do 1419. godine, kada ga ponovo uzimaju Mlecani. Do 1442. godine, kada je potpala pod vlast Venecije, jedno vrijeme Budvu je držao i despot Đurad Brankovic. U ovo vrijeme stolovao je i mitropolit zetski u kastelu starog grada Budve.

Citava stara Budva nalazi se na poluostrvu. Veza sa kopnom je na zapadnoj strani; citadela – kastel sv. Marije – na uzvišenju prema jugu, a pristanište sjeverno od grada, gdje je svakako od uvijek i bilo, s obzirom na relativnu zaklonjenost položaja.

Kastel sv. Marije nalazi se na manjem uzvišenju na stijeni, i od najstarijih vremena korišcen je kao mala tvrdava. Najstariji ostaci koji se danas vide su dio bedema sa kapijom i djelovi crkve S. Maria de Castello, koji pripadaju vremenu od XII-XIV vijeka.

Obimni zidovi iz najstarijeg perioda su relativno tanki, i svi su (osim onih iz mletackog vremena) vertikalni i bez skarpi. Prema sjeveru i istoku imali su zupce i strelnice dosta nisko postavljene, kasnije zatvorene i prilicno nadzidane. Zupci kao i otvori izmedu njih su bili širine od 105 do 110 cm, tako da sigurno poticu sa pocetka srednjeg vijeka, a možda i ranije. Vrlo je vjerovatno da je zid sa ovako nisko postavljenim zupcima i strelnicama cinio prvobitno prvu odbrambenu liniju, iza koje se tek na jednom manjem odstojanju nalazio glavni bedem, i da je kasnije, usled potrebe proširenja gradskog prostora, nadzidivanjem ovaj zid postao glavi odbrambeni objekat. Istocni i djelimicno sjeverni zid imaju šetnicu na konzolama, koja je nešto kasnija, ali još uvjek iz vremena srednjeg vijeka. Kod obije vece gradske kapije prema sjeveru i zapadu postoje mašikule, a ostaci i nad starim vratima za kastel sv. Marije.

Vece izmjene pretrjeli su jedino kula Gradenigo, koja u jezgru ima ostatke anticke arhitekture ali je spolja dozidana u mletackom periodu, kao i sjeverna strana kastela.