Sveti Stefan  
 


Postoji mišljenje da je Sveti Stefan Porfirogenitov «Novi grad» jer se nalazi naspram Starog rada – Budve. Medutim, ne postoji za sada nikakva ozbiljnija indicija koja bi opravdala ovakve pretpostavke o starosti Svetog Stefana. Cak ni njegov prvi pomen u XV vijeku nije sasvim jasan. Ovo mjesto se prvi put pominje 1442. godine, kada je jedan dio Paštrovica, pod vodjstvom Radica Paštrovica i njegove brace, iz tvrdjave blizu morske obale pružio otpor Stevanu Vukcicu, bosanskom velikom vojvodi, koji je tada pridobio Crnojevice i ovladao Gornjom Zetom. Ovi istorijski podaci se mogu odnositi jedino na Sveti Stefan.

I po predanju je Sveti Stefan - središte Paštrovica podignut krajem XV ili pocetkom XVI vijeka. «Dvanajest Paštrovskih plemena su prvobitno u gradicu sagradili po jednu kucu u koju bi se sklanjali žene i djeca u slucaju neprijateljskog napada . Vremenom su ovdje Paštrovici podizali magazine, kuce i crkvice. Skoro svaka kuca ima u prizemlju magazin, u kojima su vlasnici držali razni mrs, najviše ulje, koje su sa rujem, kupljenim od Crnogoraca izvozili u Mletke. U Svetom Stefanu je bilo sjedište paštrovske bankade dvije-tri stotine godine.»

Legenda kaže da je poslije jedne bitke sa Turcima od plijena napravljena tvrdjava. Sudeci po zidovima utvrdjenja, na kojima nema ostataka gradjenja iz perioda prije upotrebe vatrenog oružja, može se zakljuciti da je nastalo najranije u XV vijeku. Turci su razrušili utvrdjenje u doba Kiparskog rata, a Paštrovici su više puta tokom XVI i XVII vijeka tražili od Venecije da im ga podigne, jer je ono za njih od životne važnosti.

Samim tim što se nalazilo prakticno na ostrvu naselje je bilo vrlo pogodno za odbranu. Prema kopnu zidovi su bili nešto bolji i imali su neku vrstu manje kule. Osim još prema istoku na drugim stranama i nije bilo potrebe za zidovima. Naselje se vjerovatno formiralo oko stare crkve sv. Stefana koja se nalazi na vrhu ostrva. U gradu postoji još crkvica sv. Preobraženja iz 1693. godine, kao i jedna manja na zapadnom kraju ostrva. Ulice su izlomljene i krivudave kao i u svim primorskim mjestima ali ipak najveci broj ima pravac istok – zapad zbog konfiguracije terena.

Grad je u XX vijeku iseljavanjem preostalog stanovništva pretvoren u hotel.