Pregled važnijih istorijskih zbivanja u starom i srednjem vijeku na teritoriji Crne Gore

 
 


Na teritoriji današnje Crne Gore u starom vijeku živjeli su Iliri kao i u svim okolnim oblastima. Oni su prije rimskih osvajanja bili pod jakim uticajem Grka. «Ilirska država» postoji vec u vrijeme prvog rata Ilira i Rimljana, za vladavine ilirske kraljice Teute 229-228. godine p.n.e. Iz ovog najranijeg perioda poticu primorski gradovi Ulcinj, Budva i Risan, a u unutrašnjosti Medun. Ilirska država srušena je od strane Rimljana 167. p.n.e. i konzul Lucije Ancije saopštio je ilirskim vodama u Skadru da ce kraljevstvo biti ukinuto.

Oblast Crne Gore koja je pripadala ranijem Iliriku od 11. godine ulazi u sastav rimske provincije Dalmacije, što donosi odreden oblik rimske uprave u njoj. Gradski život koji je vec ranije postojao razvija se u ovom periodu, ali on nije potisnuo plemensku organizaciju u unutrašnjosti koju su Rimljani zadržali sa župama. Kod Plinija se pominju Risan, Kotor, Budva i Ulcinj na ovoj teritoriji kao oppida civium Romanorum. Risan je izgleda kasnije podignut na rang kolonije. U unutrašnjosti je Duklja postala municipijum. Postojao je sasvim sigurno i jedan municipij na teritoriji Pljevalja. Osnivanjem provincije Prevalis 297. godine prvi put je formirana jedna cvršca administrativna cjelina na teritoriji približnoj sadašnjoj Crnoj Gori. Glavni grad provincije bio je Skadar. Put kojim je Skodra (Skadar) bio povezan sa Naronom (Vid kod Metkovica) imao je kroz Crnu Goru dva kraka. Jedan je išao od Epidaura (Cavtata) pored mora do Ulcinja preko Budve. Na njemu se razvija izmedju ostalih stanica Rose koje ce kasnije u srednjem vijeku biti znacajno mjesto. Krak u unutrašnjosti ide preko Anderve (kod kasnijeg Anagastuma odnosno Nikšica), Alate i Birziminijuma, od kojih je jedno kasnije Ribnica.

Od III do VI vijeka došlo je do znacajnijih društvenih promjena. Kada je 395. godine izvršena podjela carstva, granica izmedu provincije Prevalis i susjedne Dalmacije postala je dio granice izmedu Istocnog i Zapadnog rimskog carstva, što se odrazilo i u crkvenoj organizaciji i u skoro svim oblastima politickog, ekonomskog i kulturnog života kasnijeg vremena.

U doba seobe naroda, krajem V i pocetkom VI vijeka Istocni Goti izmedu ostalih oblasti na zapadu Balkana drže dio Prevalisa. Iz ovog perioda ostalo je njihovo utvrdjenje u Nikšicu (Anagastum) .

Posljednji pomen rimske Duklje potice iz 602. godine. Uskoro poslije toga Duklja je razorena kao i mnogi drugi gradovi. Samo ime Duklje zadržalo se kao ime citave oblasti u kasnijim vjekovima. Za vlade cara Iraklija 610-641. godine, Sloveni se poslije prvih prodora sa Avarima i pustošenja rimskih gradova, sada stalno naseljavaju na teritoriji Crne Gore. Romansko stanovništvo sklonilo se u preostale gradove i podiglo nove. Vjerovatno su Bar, Svac i Martinici nastali u ovom periodu. Vlast Vizantije nad gradovima u primorju koji su se sacuvali i pridigli bila je, može se reci samo formalna u VII. I VIII vijeku. U IX vijeku formiraju se arhontije, autonomne oblasti sa arhontima na celu. Da bi se carska vlast ucvrstila iz arhontija se stvaraju nove administrativno-vojne oblasti – teme. Drackoj temi su pripadali Bar i Ulcinj a temi Dalmacija Boka Kotorska.

Slovenska plemena koja su se naselila u ovim oblastima primaju vremenom uticaje iz Vizantije i romanskih gradova sa primorja. Vrši se društvena diferencijacija. Rodovsko plemstvo postaje vladajuci feudalni sloj. Hrišcanska crkva pomaže ovaj proces šireci se medju slovenskim plemenima u župama Duklje. Hrišcanizacija je sprovedena uglavnom u IX vijeku, a ucvršcena u X vijeku. Sredinom IX vijeka, tacnije 840-841. godine Saraceni su opustošili Budvu, Rose i donji Kotor, na teritoriji Crne Gore. Ovo pustošenje imalo je u gradovima za posljedicu izmjenu odnosa Slovena i Romana i oni dobijaju sve izrazitiji slovenski karakter. Dukljanskoj državi su u XI vijeku pripali Skadar, Ulcinj, Budva, Kotor i grad Duklja. Car Konstantin Porfirogenit pominje još tri naseljena grada u Duklji - Gradac, Novigrad i Lug. Do danas nije tacno ustanovljeno gdje su se nalazili ovi gradovi.

Krajem X i pocetkom XI vijeka Dukljom je vladao knez Vladimir sa prijestonicom u Krajini kod današnjeg sela Ostrosa, odnosno crkve Bogorodice Krajinske. Od ove prijestonice, osim ostataka crkvenog kompleksa, nije se ništa drugo ocuvalo. Godine 1042. bitkom kod Bara knez Vojislav sa sinovima pobijedio je vizantijsku vojsku i konacno osigurao samostalnost Dukljanske države. Od ovog vremena naziva se ova oblast i Zetom. Do 1082. godine Zetom vlada Mihajlo, koji je dobio titulu kralja, a naslijedio ga je sin Bodin, oženjen normankom Jakvintom. U sastavu Duklje, odnosno Zete, nalazile su se Raška, Bosna, Trebinje i Hum. Za Bodinove vladavine 1089. godine episkopija u Baru postala je arhiepiskopija. Poslije smrti Bodinove 1108. godine nastale su u Zeti dinasticke borbe koje su oslabile državu. U isto vrijeme Raška se snaži i osamdesetih godina XII vijeka Nemanja zauzima Zetu zajedno sa primorskim gradovima i prisajedinjuje je Raškoj.

Vrlo vjerovatno je dobar broj gradova, odnosno manjih utvrdjenja, u unutrašnjosti teritorije Crne Gore vec nastao do ovog perioda ako ne kao tvrdo zidana arhitektura ono bar kao drvena. To su bili Žabljak, (Lug?), Spuž, Moraca, Soko u Pivi, (Medurjecje?) Bihor, Gradac i Plav. Ovi gradovi su vecinom centri slovenskih župa. Da su nastali u ovom ranijem periodu srednjeg vijeka može da se zakljuci i zato što od vecine ima vrlo malo ili više nema uopšte tragova na terenu. U primorju je do ovog vremena bio osnovan vjerovatno vec Ratac , koji je kasnije utvrdjen.

Zetu sa Trebinjem dao je Nemanja sinu Vukanu, a ovoga naslijedio sin Đorde. Kroz citavo vrijeme Nemanjica Zetom je upravljao neko od clanova dinastije ili nasljednik prijestola. Zeta je imala u ovom periodu uvijek povlašceni položaj u odnosu na ostale djelove države, jer je bila relativno najrazvijenija oblast. Primorski gradovi, centri trgovine i zanatstva, imali su svoju samoupravu. Oni su vršili i jak kulturni uticaj na unutrašnjost.

U Nemanjickom periodu razvili su se i rudarski centri u unutrašnjosti, pa se za ovaj period vezuje nastanak Brskova, a možda Koznika .

Poslije smrti cara Dušana ruši se velika feudalna država i jaca vlastela u pojedinim oblastima. Od 1361.godine pominju se u Zeti Balšici koji su držali Bar i Budvu. Oni šire svoje teritorije tako da 1373. godine drže zemlje od Dubrovnika do Prizrena. U to vrijeme pobunio se gornjozetski vlastelin Radic Crnojevic, a Turci su napredovali prema Zeti kroz Albaniju, Balša II, koji je upravljao Zetom, ne dobivši traženu pomoc od Mlecica, krene protiv Turaka sam i pogine 1385. godine. Naslijedio ga je sinovac Đuradj III Balšic, koji je izgubio neke oblasti na jugu sa Skadrom, Drivastom i sv. Srdjom, ali je povratio poslije pogibije Radiceve oblasti pobunjenih i osamostaljenih Crnojevica u Gornjoj Zeti. Njegov sin Balša III pokušao je da povrati od Mlecana djelove Zete, no s obzirom da su i Crnojevici bili protiv njega morao je da odustane. Pošto se razbolio otišao je kod ujaka despota Stevana u Srbiju i tamo umro 1421. godine. Svoje zemlje ostavio je despotu Stevanu.

Za vrijeme Balšica nastali su manastiri na ostrvima Skadarskog jez era kao male utvrdjene cjeline.

Današnje sjeverne i sjeverozapadne oblasti Crne Gore pripadale su, poslije raspada Dušanovog carstva, kralju Tvrtku, pa Sandalju Hranicu. U periodu kralja Tvrtka, godine 1382. nastao je Novi u Dracevici (Herceg Novi) . Nije sasvim sigurno da je grad iz temelja novopodignut. Možda je poslije mnogo vjekova samo obnovljeno jedno starije utvrdjenje.

Despot Stevan i Despot Đuradj ratovali su sa Mlecicima oko oblasti u Zeti, ali je padom despotovine 1439. godine omoguceno Mlecanima da osvoje cijelo Zetsko primorje. Crnojevici su priznali mletacku vlast.

Obnovom despotovine 1444. godine obnovljeni su i sukobi izmedu despota Đurda i Venecije. Crnojevici jedno vrijeme staju na despotovu stranu, no kada je izbila pobuna kmetova u Grblju protiv Mletaka oni se okrecu Veneciji i guše pobunu. Nastale borbe izmedu despota i Crnojevica su prekinuli Turci, koji su zauzimanjem Meduna ovladali ostacima despotovih djelova u Zeti. Mlecani drže primorje i kontrolu teritorije Gornje Zete Stefana Crnojevica. Sjeverne i sjeverozapadne oblasti Crne Gore u ovo vrijeme drži Herceg Stjepan , ali ne još dugo. Turci ugrožavaju Crnojevice, a kako od Mlecana nije bilo pomoci Stefanov sin Ivan se okrece protiv njih i napada njihove posjede. Usljed neposredne opasnosti od Turaka a posredovanjem Hercega Stjepana on sklapa sa Mlecanima mir. U medjuvremenu 1479. godine Turci zauzimaju Skadar i Ivanovu prijestonicu Žabljak. Kako su Mlecani sklopili mir sa Turcima Ivan je morao da napusti zemlju i skloni se u Italiju. Turci tada ovladaju Zetom. Godine 1481, poslije smrti Mehmeda II, prilike su bile povoljne da Ivan nastavi borbe sa Turcima i oslobodi svoje krajeve. Konacno je morao da prizna tursku vrhovnu vlast, ostavi im Žabljak i ravnice a on se povuce na Cetinje. Ivanovi sinovi Đuradj i Stevan vladali su kao turski vazali. Đuradj je morao da se skloni u Mletke, jer je Stevan otkrio Turcima njegove namjere za ucestvovanje u ustanku protiv njih. Stevan ostane da vlada sam, ali ga Turci 1499. godine pošalju u Skadar a Crnu Goru pripoje Skadarskom sandžaku.

Soko kod Štitara, Kom, Đurdevac, Obod i Cetinje nastali su u vrijeme i na teritoriji Crnojevica, neki sigurno još u periodu dok su njom i Balšici vladali i prije pobune Radica Crnojevica.

Budoš, Ostrog, Norin i Susjed na granici Hercegovih zemalja prema Zeti nastali su najkasnije u prvoj polovini XV vijeka, vjerovatno i prije Hercegovog vremena.

Poslije 1499. godine najveci dio gradova u Crnoj Gori drže Turci i kroz nekoliko vjekova na onima koje su koristili vrše prapravke i dogradnje. Neki su vec u XVI vijeku pali u ruševine. Na primorskim gradovima koje su od ranije držali Mlecani u ovo vrijeme vec su vršene obimne gradjevinske intervencije na odbrambenoj arhitekturi, koja se prilagodjavala djelovanju sve efikasnijih topova.