O srednjevjekovnim gradovima u Crnoj Gori  
 


Struktura plana i detalji odbrambene arhitekture

Vrlo uopšteno posmatrano svi srednjovjekovni gradovi imali su slican sklop osnove i funkciju. Postojao je zid koji obuhvata odredeni prostor i u tom zidu vrata. U slucaju napada vrata se zatvaraju, a sa gornjih djelova zidova branioci gadjaju napadace i ne dozvoljavaju im da se približe. Radi što bolje zaštite spoljnog dijela zidnog platna ispuštaju se iz njegove ravni kule, koje su na gradovima Crne Gore vrlo razlicitih oblika i dimenzija. Unutrašnji prostor, zavisno od karaktera i velicine utvrde imao je i odgovarajucu razlicitu strukturu. Medjutim neke objekte vezane za osnovne ljudske životne potrebe, ili bar indicije da su takvi objekti postojali, nalazimo razumljivo skoro u svim planovima gradova. To su prije svega stambeni objekti i odmah zatim cisterne, bunari ili cesme za vodu. Crkva je takode objekat koji postoji u velikom broju gradova ili u njihovoj neposrednoj blizini. Ako je grad veci, sa više stambenih, društvenih, privrednih ili crkvenih objekata, on ima saobracajnice – ulice i trgove. Na planu takvog grada uocava se obicno odvojen i jace utvrden vojni dio koji zauzima najistaknutiji položaj – citadela .

Oblik osnove grada obicno je nepravilan, nešto izdužen, ocigledno prilagoden terenu. Kapije su najcešce pored kula ili na takvom mjestu gdje mogu da budu dobro kontrolisane i branjene kao i djelovi prilaznog puta neposredno ispred njih. Na osnovama vecih gradova uocava se više kapija na razlicitim stranama. Kod nekih su ispred zidova sa prirodno pristupacne strane nacinjeni rovovi.

Obimni zid kao osnovni odbrambeni elemenat grada, u vrijeme hladnog oružja najcešce nije velike širine, ali se iz sacuvanih ostataka vidi da je bio relativno visok i vertikalan. Iako iz ovog perioda ima tek nekoliko sacuvanih zubaca na zidovima, može se sa sigurnošcu reci da su svuda postojali. Funkcija zupca na kruni zida je da zaštiti branioca od strijela ili kamenja koje bacaju napadaci. Otvor izmedu dva zupca, koji svojim parapetom takode do izvjesne visine štiti covjeka, omogucuje braniocu, da pošalje svoju strijelu ili kamen na napadaca. Da bi branioci mogli da dodu i stoje iza zubaca na zidovima su postojale staze – šetnice. Ima više sacuvanih primjera ovakvih staza. Negdje su one uske, jer kruna zida nije širena a morala je da primi i zid zubaca, a negdje dovoljne širine pa cak imaju i ogradu prema unutrašnjoj strani utvrde. Proširenje krune zida za ovakve svrhe obicno je vršeno pomocu konzola. Izgleda da je u nekim slucajevima ispred glavnog zida na jednom manjem odstojanju postojao niži zid takodje ozupcen, a da je ispred njega bila prepreka – rov ili voda (more u Budvi).

Gradska vrata kao osjetljiva tacka na zidovima obicno su postavljena tako da je moguca efikasna kontrola i odbrana. Krila su sigurno uvijek bila drvena, okovana gvoždem sa spoljne strane, a zatvarana su iznutra masivnom gredom mandalom, koja ulazi u zidnu masu. Najcešce iznad vrata, sacuvalo se nekoliko primjera mašikula – malih isturenih balkona sa otvorom u podu kroz koji može da se gada napadac ako pokuša da pride (Bar, Budva). Citav niz ovakvih balkona jedan do drugog – galerija mašikula, ostao je samo na jednom mjestu, na jednoj kuli (Žabljak).

Kule su vrlo razlicitih velicina i oblika osnova. Ima ih kružnih, kvadratnih, višeugaonih. Neke su iznutra pune, a neke otvorene prema unutrašnjem prostoru utvrde. Najviše je onih koje potpuno zatvaraju jedan volumen i imaju vrata za ulaz. Pada u oci cinjenica da pravih, masivnih kula iz perioda hladnog oružja ima vrlo malo. Tamo gdje ih ima prilicno su udaljene jedna od druge, a nastale su dobrim dijelom vec u vrijeme pojave i upotrebe vatrenog oružja. Ako nijesu iznutra pune, bile su podijeljene na spratove najcešce drvenom konstrukcijom, a krune ovih zidova su takode bile ozupcene. Jedna od kula na utvrdi obicno se izdvaja svojim položajem koji je nešto povoljniji za odbranu od položaja ostalih kula. Ova je kula obicno više i masivnije pravljena, te je svakako služila i kao osmatracnica i za posljednju odbranu. U silueti grada ona je uvijek dominantna, i može se nazovati glavnom kulom.

Vecina bolje sacuvanih zidova i kula na gradovima Crne gore potice iz perioda upotrebe vatrenog oružja, što se vidi po nižim kružnim bastionima, nižim debljim zidovima koji imaju eskarpe, po brojnim puškarnicama i položajima za topove.

Tipovi (podjela) srednjovjekovnih gradova

Srednjovjekovni gradovi na teritoriji Crne Gore, sudeci prije svega po ostacima njihove arhitekture i istorijskim izvorima, predstavljali su grupacije koje su medjusobno po vremenu nastanka, položaju, namjeni, velicini, strukturi plana, nacinu izrade bile vrlo razlicite. Po namjeni i karakteru gradova jedna opštija podjela mogla bi se izvršiti na: primorske utvrdjene gradove, manja utvrdjenja i utvrdjene manastirske komplekse.

Primorski utvrdjeni gradovi izdvajaju se zbog svog posebnog položaja pored mora, velicine i namjene. Oni štite vecu grupu ljudi od spoljnog neprijatelja, a istovremeno im pružaju relativno udobne uslove za život. Te svoje karakteristike ova grupa gradova nosi iz antickog vremena, kao što vecina njih i leži na antickim temeljima ili u svom urbanom sklopu nosi elemente ovog ranijeg perioda. Rušeni, popravljani, dogradjivani i prepravljani tokom vjekova, korišceni za odbranu kako sa kopna tako i sa mora, nemaju mnogo sacuvane odbrambene arhitekture iz vremena prije pojave baruta. Karakteristike srednjevjekovnih ostataka ovih gradova su uglavnom iste za sve. Zidovi su relativno tanki i visoki, ozupcanih kruna, bez eskarpi i podjela a ulazna gradska vrata su manjih dimenzija. Kule su polukružne ili cetvorougaone osnove, takodje tanjih zidova sa ozupcanim krunama. Pored zubaca, sa unutrašnje strane postajala je šetnica na kruni zida najmanje od jedne do druge kule. Citadele, bolje utvrdjeni, cisto vojni objekti, zauzimaju najistaknutiji, teže pristupacan pložaj. Najveci dio unutrašnjosti zauzimaju gusto zbijene zgrade za stanovanje, crkveni i drugi objekti.

Upotreba baruta i sve jacih topova u XV i narocito XVI vijeku uslovila je promjene na odbrambenoj arhitekturi ovih gradova koje njihov izgled bitno mijenjaju. Niže i šire a masivnije kule, najcešce kružne osnove, sa ekserima, niži i deblji zidovi koji takodje dobijaju eskarpe, zamjenjuju stare konstrukcije ili se ispred i preko njih direktno izgradjuju. Unutrašnji sklopovi primorskih gradova Crne Gore, nijesu u ovom prelomnom periodu za odbrambenu arhitekturu trpjeli vece izmjene. Sama arhitektura vecine zgrada, naprotiv, mijenjala se stalno, zavisno od dotrajalnosti objekta, požara ili zemljotresa.

Gradovi u unutrašnjosti, manja utvrdenja, približno ujednacenih velicina ali dosta manji od prmorskih, nastali su cesto iz cisto potreba srednjovjekovne vlastele, ali isto tako i kao ekonomski i trgovacki punktovi. Najcešce su izgradjeni na teže pristupacnim izdvojenim brdima, u centrima župa, pored puteva a na obdanici hoda jedan od drugoga. Sudeci po velicini i strukturi osnova, u vecini slucajeva su služili za licnu odbranu vlastelinu, odbranu imovine i eventualno putnika kako od spoljnog neprijatelja tako i od sopstvenih ljudi. Izuzev Obluna i Onogošta svi su nepravilnih osnova ocigledno prilagodenih terenu.

Pada u oci cinjenica da najveci broj nije nastao postepenom dogradnjom jedne utvrdjene gradjevine – donžon kule – kako je to na zapadu Evrope. S jedne strane to se može objasniti, ako se uzme u obzir slovenska tradicija za gradnju u drvetu, prvobitnim manjim drvenim utvrdama na istome mjestu, a sa druge prekidom razvoja gradova usljed promjene vojnih i ekonomskih uslova, kao i dolaska Turaka. Medjutim, skoro svaka od ovih cjelina ima jednu kulu nešto jacu, vecu ili na istaknutijem mjestu, ali jednovremeno gradjenu sa ostalim djelovima utvrde. Ovo navodi na misao da su graditelji možda negdje vidjenu, vremenom vec u osnovnim oblicima formiranu, srednjovjekovnu tvorevinu gradili ovdje u cjelini odjednom.

Gradovi ove grupe, u najvecem broju slucajeva, koncipirani su za borbu hladnim oružjem, dakle: nastali su prije pojave i upotrebe baruta. Mnogi su vec u prvom periodu upotrebe vatrenog oružja prestali da budu korišceni, što se po ostacima arhitekture jasno uocava, jer nema nikakvih dogradnji i prepravki.

Uslovi za život ljudi u gradovima ove grupe bili su teški, sudeci po ostacima arhitekture, po njihovom položaju na bezvodnim, strmim isturenim kamenitim glavicama Crne Gore.

Brojno najmanji, utvrdeni manastirski kompleksi obuhvataju (osim Ratca) i po velicini najmanje objekte. Izrazito utvrdjeni nijesu svi bili, ali gdje jesu – to su snažne kule ili su to ostrva i poluostrva koja se lakše brane nego dio teritorije na kopnu.